Muze op Maandag: antieke medailles

Een rijkelijk versierd exemplaar van een amfoor rond 520 v. Chr.
Bron: Wikipedia

Nederland heeft alsnog een gouden medaille (of eigenlijk, een beeldje) toegewezen gekregen bij de roeiwedstrijd van de Olympische Spelen van 1900 in Parijs. Bij de Olympische Spelen in de oudheid deelde men ook prijzen uit, maar dat waren geen medailles. Wat dan wel? Muze op Maandag gaat op prijzenjacht.

In de oudheid waren er meer sportwedstrijden dan de Olympische Spelen alleen. De Olympische Spelen waren wel de belangrijkste spelen. Er werd onderscheid gemaakt tussen prijsspelen en kransspelen. Bij de prijsspelen stonden (soms wel aanzienlijke) geldbedragen op het spel. Bovendien kon een atleet startgeld vragen. Bij kransspelen lag dat anders. Daar werden geen materiële prijzen uitgereikt.

Dit betekent niet dat een overwinning in een van de kransspelen een sporter niets opleverde. De prestige na het behalen van een overwinning op een van de kransspelen was groot voor de sporter. Zo kon de geboortestad van de sporter de sporter belonen met pensioenvergoedingen, hij kon in zijn eigen stad voor de rest van zijn leven een gratis maaltijd bij het gemeentehuis nuttigen of andere privileges genieten. En een overwinning verhoogde natuurlijk zijn marktwaarde op een van de prijsspelen ...

De Olympische Spelen in de oudheid golden als kransspelen. Waar andere kransspelen of heilige spelen in de loop der jaren wel concessies moesten doen en alsnog de beroepsatleten gingen betalen, bleef Olympia een van de weinige spelen met een zo grote naam dat hier betaling niet aan de orde was. Maar als de atleten geen geld wonnen bij de Olympische Spelen en geen medaille behaalden, wat kregen zij dan wel bij een overwinning? Eeuwige roem. En in het geval van Olympia, was dat een heel grote prijs.

Maar er was meer. Kransspelen hadden eigen prijzen. Winnaars bij de Olympische Spelen ontvingen een krans van takken van de heilige olijfboom die op het tempelterrein groeide. Een winnaar bij de Panatheneïsche Spelen won een amfoor (een bewaarkruik met twee oren) vol met olijfolie. En mocht deze laatste prijs je bekend voorkomen, dan kan dat kloppen: want daar vindt onze beker met de grote oren, en al die andere bekers, zijn oorsprong.

Meer weten?
- het medailleklassement van de klassieke Olympische Spelen

Muze op Maandag: een uurtje meer of minder

Foto: CityGypsy11
Bron: http://www.flickr.com/photos/25477528@N00/5181143856

Afgelopen zondagochtend ging de klok een uur vooruit. De zomertijd is ingetreden. Hoe klokte men in de oudheid? Muze op Maandag zoekt uit waar de klepel hangt.

Voor tijdmeting gebruikt men in de oudheid twee instrumenten. Het meest gangbare instrument is de zon. Om precies te zijn, de zonneklok ('polos') via de zonnewijzer ('gnomon'). Hiervoor is de dag verdeeld in twaalf eenheden, maar daarbij gaat men in het dagelijks leven aanvankelijk niet uit van een vaste eenheid. Een uur is een/ twaalfde deel van de lengte van het daglicht op die plaats. Men kijkt dus niet op een uurtje. De tijd meet je met de schaduw van een aanwijzer op een oppervlakte dat de seizoensuren aangaf.

Volgens de Griekse geschiedschrijver Herodotus werd de zonneklok en de dagindeling van twaalf eenheden in de zesde eeuw v. Chr. in Griekenland geïntroduceerd uit van oorsprong Babylonië. Vanaf de derde eeuw v. Chr. komt de zonneklok echt in opkomst vanwege wiskundige kennis over de schaalverdeling van de uren. Een andere populaire zonneklok uit de periode vóór de derde eeuw ben jezelf: de lengte van je eigen schaduw wordt gebruikt bij een grove schaduwtabel voor tijdsaanduiding. Zonneklokken om mee te nemen zijn er ook, aldus de Romeinse bouwkundige Vitruvius.

Het tweede instrument voor tijdsmeting is de waterklok ('kleps(h)ydra'). Deze klok wordt gebruikt om 's nachts de tijd te meten. De eerste berichten over deze klok in de oudheid dateren de klok in de zesde eeuw v. Chr. Vanaf de vijfde eeuw v. Chr. wordt de waterklok ook in de Atheense rechtbank geïntroduceerd om de spreektijd vast te leggen, waarbij de verdediging minder spreektijd krijgt toebedeeld dan de aanklager.

De tijd wordt gemeten aan de hand van de waterstroom uit een vat. De tijdsmeting is onbetrouwbaar vanwege de moeilijkheid een constante stroom van water te realiseren. Wie dit wel lukt, is Ktesibios. Hij komt in de derde eeuw v. Chr. met een nieuw ontwerp, dat wel een constante stroom van water garandeert. Het exacte ontwerp is niet bekend maar de klok werkte met een vlotter met tegengewichten, wijzers en zelfs geluidssignalen.

Muze op Maandag: perspolitie in de oudheid?

Ovidius (foto: Tresoar)

Afgelopen week maakten we kennis met een nieuw soort politie: perspolitie. Censuur, dus. In de oudheid hadden ze ook iets met censuur. Muze op Maandag spreekt vrij over dit onderwerp.

In de oudheid kende men censuur. Deze censuur was niet geregeld via een reguliere staatsinstelling. Censuur werd toegepast tegen de auteurs via verbod, verbanning of terechtstelling dan wel tegen de geschriften via vernietiging of verwijdering uit bibliotheken.

De Griekse oudheid heeft een reputatie van tolerantie, hoewel dit niet betekent dat alles maar mocht. De veroordeling van Socrates (niet aanbidden van de goden, introduceren van nieuwe goden en opruien van de jeugd) in 399 v. Chr. is misschien wel het bekendste voorbeeld. In de Hellenistische periode is deze tolerantie al een stuk minder: in extreme gevallen volgt op kritische geluiden tegen deze vorsten de dood.

Uit de Romeinse oudheid weten we dat geschriften in brand worden gestoken of in beslag worden genomen, en er vinden uitwijzingen plaats van filosofen of astrologen. In de beginjaren van de keizertijd (eerste eeuw n. Chr.) past men de censuur strikter toe. Ben je aanhanger van de republiek, dan kun je dit maar beter voor je houden, op gevaar van boekverbod of -vernietiging, en zelfs verbanning en terechtstelling. Vanaf de tweede eeuw n. Chr. wordt men toleranter, behalve als het op godsdienstige geschriften aankomt.

Het beroemdste voorbeeld van censuur uit de Romeinse oudheid is wel de verbanning van de mateloos populaire Romeinse dichter Ovidius (43 v. Chr. - 17/ 18 n. Chr.). In de herfst van 8 n. Chr. krijgt Ovidius te horen dat hij zijn spullen kan pakken voor een enkele reis naar Tomi (het huidige Constantza aan de kust van de Zwarte Zee). In de ogen van Ovidius zo'n beetje het einde van de beschaafde wereld. Reden voor de verbanning is niet helemaal bekend. Zijn lichtzinnige werk Regels voor de liefde (Ars Amatoria) is bij keizer Augustus in het verkeerde keelgat geschoten: Augustus stond juist een Rome volgens gedegen Romeinse waarden voor ogen. Ook zou Ovidius iets hebben gezien wat hij niet had mogen zien of zou hij het zelfs hebben aangepapt met Julia, Augustus' kleindochter, die eveneens werd verbannen.

In ieder geval, al tijdens zijn reis naar Tomi begon Ovidius gedichten te schrijven en naar Rome te sturen in de hoop op een terugkeer, of anders wel om dichterbij Rome zijn dagen te mogen doorbrengen. Zij zijn overgeleverd onder de naam Sombere gedichten (Tristria) en Brieven van de Zwarte Zee (Epistulae ex Ponto). Tevergeefs. In 17 of 18 n. Chr. overlijdt Ovidius in Tomi. Hieronder een fragment uit zo'n somber gedicht:

Het leed van vader (dat is: Ovidius) slaat terug op ons, zijn kinderen (dat is: Ovidius' werk):
    Hij werd verjaagd, ons treft hetzelfde lot.
Misschien toont Caesar (dat is: Augustus) zich voor ons én hem ooit milder
    Als hij zich overreden laat, tot slot.
Goden! - maar nee, ik moet geen pantheon aanbidden:
    Caesar! verhoor mijn wens, o grootste god!

Intussen zoek ik, nu het staatsbestand (dat is: openbare bibliotheek) mij uitsluit,
    Mijn toevluchtsoord in een privé-domein.
En moge ook mijn vers, beschaamd door die verguizing,
    Bij u, publiek, in goede handen zijn!

(Ovidius, Sombere gedichten, 3.1, 73-83; vertaling: W. Hogendoorn)

Muze op, eh, dinsdag: antiek asiel

Resten van de tempel van Poseidon op Kaap Sounion; foto: Ava Babili
Bron: http://www.flickr.com/photos/ava_babili/2417489973

Nederland is deze dagen in de ban van een asielaanvraag. Muze op dinsdag (de Muze van Maandag was gisteren verhinderd) gaat op zoek naar de herkomst van het woord 'asiel'.

Het woord asiel komt via het Frans en het Latijn van het Klassiek-Griekse asulos. Asulos is een samenstelling van het voorvoegsel a- ('niet') en het werkwoord sulaoo ('wegnemen', 'roven', 'wegvoeren van'). Zo kom je op de betekenis van asulos als 'niet te beroven' en daarmee 'onschendbaar', 'vrij van'.

Heiligdommen in de Griekse oudheid boden je een asulon ('vrijplaats'). De godheid van een heiligdom beschermde een ieder die zijn toevlucht zocht tot dat heiligdom. Dat konden zijn slaven, maar ook vreemdelingen of misdadigers. Nam je deze goddelijke bescherming niet in acht, dan haalde je de woede van de godheid op je hals of op die van je familie of je volk. Dus je keek wel uit. Behalve heiligdommen kunnen ook (stad)staten een vrijplaats zijn. Zo weten we dat de stad Megara asiel aanbood aan weggelopen slaven uit Athene en zelfs slaven aanmoedigde dit gedrag te volgen.

Daarnaast is er nog het begrip asulia ('onschendbaarheid' van mens en plaats). Dit begrip is breder dan de context van ons moderne begrip asiel. Het wordt toegepast in de zin van de bovengenoemde vrijplaats, maar ook op de onschendbaarheid in een sportwedstrijd. Van het vroege Rome wordt gezegd dat het zich openstelde als asylum ('vrijplaats', 'asiel'). En via dit Latijnse asylum komen we met een tussenstop in het Franse asile bij asiel.

Meer weten?
- handig boek over de herkomst van Nederlandse woorden uit de Griekse cultuur
- meer etymologie vind je in de etymologiebank

Etiketten plakken

Etiketten op boeken. In een bibliotheek kun je niet zonder. Gisterochtend heb ik een deel van de ochtend in het documentatiecentrum van school besteed aan de etiketten. Had ik de vorige keer een heel gevecht gevoerd met één etiket om daar het juiste hoofdwoord op afgedrukt te krijgen, deze keer rolden de rugetiketten netjes stuk voor stuk uit de printer. Plakken op de rug van het boek, en klaar.

In zekere zin vind ik het wel zonde om zo'n sticker op nieuwe boeken te plakken. Dat geldt niet alleen voor de boeken uit het documentatiecentrum, maar ook voor de nieuwe aanwinsten uit de Buma Bibliotheek. Maar als je eerst met potlood een signatuur in het boek hebt geschreven, een eigendomstempel op titelblad hebt gestempeld, een barcode aan de binnenzijde van de omslag hebt geplakt en een beveiliging hebt aangebracht, kan dat etiket er ook nog wel bij.

Ook in de oudheid werden boeken voorzien van etiketten. Toen staatsman, filosoof en redenaar Cicero (106 - 43 v Chr.) na zijn verbanning weer terugkeerde naar huis, ontdekte hij tot zijn ontzetting dat een deel van boekencollectie door plundering was kwijtgeraakt. Met de hulp van bibliotheekslaven van zijn goede vriend Atticus bracht hij weer orde aan in de bibliotheek:

Jouw slaven hebben mijn bibliotheek verfraaid door de boeken goed op te bergen en ze van een titelstrookje te voorzien.Wil je hun mijn waardering overbrengen? (Brieven aan Atticus, 4.5.4)

In de oudheid was papyrus dé schriftdrager. Pas in de tweede helft van de vierde eeuw kwam met de codex met vellen van perkament 'onze' boekvorm in opkomst. De vellen papyrus lagen opgerold in een kast met aan de kop van de rol een titelstrookje waarop de inhoud van een boek stond. Met dit 'rugetiket' waren de rollen makkelijker terug te vinden.

Muze op Maandag: kopiëren is ook een kunst

Foto: Sam UL
Bron: http://www.flickr.com/photos/popilop/331357312

Vorige week werd bekend dat Apple een aanklacht indient tegen een andere fabrikant van smartphones Samsung. Enkele producten van Samsung zouden te veel lijken op die van Apple. In 2006 merkte Apple's Bertrand Serlet, tot voor kort hoofd ontwikkeling van Mac OS X, al eens op: "If you can't innovate, you just imitate. But it's never quite as good as the original".

In de oudheid dacht men hier heel anders over. Daar was sprake van imitatio (vrije navolging, bewerking) en aemulatio (nastreven, naar de kroon steken). Bij imitatio (in het Grieks mimesis) imiteerde je andermans kunstwerk of stijl maar daarbij creëerde je tegelijkertijd een nieuw en eigen werk. Hoewel imitatio aanvankelijk op de kunst in het algemeen wordt toegepast (Plato en Aristoteles), wordt imitatio vooral ingezet op teksten. Dichters hebben altijd geleerd van andere dichters en waren zelf eerst luisteraars of lezers voordat zij zelf nieuw werk creëerden. Al in het onderwijs werd er aandacht besteed aan het memoriseren van canonieke teksten.

In dit verband hoort ook het begrip intertekstualiteit: teksten verwijzen naar elkaar ongeacht de intenties van de auteurs. Een auteur verwees (indirect) naar een zinsnede of paragraaf van een andere auteur en nam deze op in zijn werk. Hiermee geeft de auteur aan dat zijn werk tot hetzelfde genre behoort als de oorspronkelijke tekst. Zo werd ook een community gecreëerd van lezers die ontwikkeld genoeg waren dit literaire spel te herkennen. En het kan een heel leuke puzzel zijn om die verwijzingen te herkennen, na te pluizen en te zien wat de auteur met het oorspronkelijke fragment heeft gedaan.

En daar komt aemulatio om de hoek kijken. Want behalve imitatio streefde men ook naar aemulatio: het beter maken. Door het oorspronkelijke fragment een eigen draai te geven in hun eigen werk, wilden de auteurs hun eigen werk beter maken dan het origineel. Dit laatste werd in de (vooral Romeinse) oudheid gebezigd. De Romeinen keken op tegen de Griekse kunst die al langer bestond en (aanvankelijk) op een hoger niveau lag dan hun eigen kunst. Via aemulatio wilden de Romeinen de Griekse kunst voorbijstreven.

Meer weten?

- Samsung heeft inmiddels de tegenaanval ingezet 

Waanzinnig om te weten: Horrible Histories

Toeval of niet, van twee kanten tegelijk stromen deze dagen de Horrible Histories mijn nieuwe media binnen. Voor wie Horrible Histories niet kent, het is van oorsprong een boekenserie over geschiedenis voor kinderen tussen tien en vijftien jaar. In Nederland staat de serie bekend onder Waanzinnig om te weten van Uitgeverij Kluitman.

De boeken vertellen de geschiedenis met een knipoog waarbij de nadruk ligt op het ongewone, om het maar zacht uit te drukken. De boeken staan bol van feitjes, weetjes en anekdotes en er zijn zelfs oefeningen om je geschiedenisleraar te overhoren. Ondertussen pak je wel de geschiedenis mee. De boeken zijn geïllustreerd met grappige plaatjes. De serie is een groot succes. Er zijn verschillende themaboeken, er is een website en, zoals je hierboven hebt gezien, er worden zelfs TV afleveringen gemaakt die de BBC uitzendt.

Voor de klassieke oudheid heb ik twee delen in mijn boekenkast staan: Die gave Grieken en Die rare Romeinen (en dat is nog een vriendelijke vertaling van The Rotten Romans). Een aanrader!

Meer weten?

- Horrible Histories op het YouTube-kanaal (BBC)

(met dank aan @annemiekenijdam en kenodoxia)

Bekijk de oudheid vanuit de lucht

Grotere kaart weergeven
Ben je op zoek naar de exacte ligging van die Griekse tempel? Of wil je weten wat er vanuit de lucht nog te zien is van dat Romeinse aquaduct? De website Livius heeft al deze locaties met betrekking tot de oudheid op een rijtje gezet. Heel overzichtelijk: locaties uit de oudheid geordend per land. Zo kun je met gebruik van Google Maps en Google Earth precies zien waar de locaties exact zijn en wat er nu nog te bezichtigen is.

De lijst kent drie categorieën: weergave van een locatie, een locatie waar geen overblijfselen meer te zien zijn doordat er bijvoorbeeld overheen gebouwd is (in de lijst: cursief) en een locatie waar meerdere monumenten te zien zijn (in de lijst: geel gearceerd). Behalve de satellietfoto's hebben veel locaties ook nog een eigen toelichting gekregen.

En denk dan niet dat het alleen om de bekende sites in Griekenland of Italië gaat. Gisteren kondigde weblog New at Lacus Curtius & Livius (weer) een nieuwe aanvulling aan op de al zo lange lijst: er zijn nu 1712 plaatsen beschikbaar. Ongelooflijk.

Meer weten?
- de foto hierboven is de tempel van Poseidon (Paestum, Italië) 

Tip: de oudheid geblogd

Marcus Curtius springt in het gat van het Lacus Curtius (replica)
Foto: Livius.Org (via Wikimedia Commons)

Een van mijn interesses is de (klassieke) oudheid. Sinds ik mijn eerste stappen heb gezet in de nieuwe media, ben ik op zoek naar wat oudheid in de nieuwe media, bij voorkeur vanuit het Nederlandse taalgebied of vanuit een Nederlandse achtergrond. Dankzij Festina Lente ben ik twee blogs met betrekking tot de oudheid rijker (S.P.Q.R. - Rome, de eeuwige stad en leraar klassieke talen) en ook Festina mengt met enige regelmaat een scheut oudheid in haar plezierige blog.

Onlangs kwam ik dit blog tegen: New at LacusCurtius & Livius. Het is het blog van Jona Lendering (Livius.Org) en Bill Thayer (LacusCurtius). Eén met veel (klassieke) oudheid, waarbij nieuws en bovenal claims bij nieuwe ontdekkingen veelal tegen een kritisch daglicht worden gehouden. Een aanrader.

En ook dit blog sprak mij aan: Oudheid. Het blog wordt onderhouden door de sectie Oude Geschiedenis van de Universiteit Utrecht. Het behandelt niet alleen aspecten rond de opleiding, maar ook nieuws over de oudheid. Zeker ook een bezoek waard.

Meer weten?
- lees hier over het Lacus Curtius bij het Forum Romanum in Rome

Ding 5 en een half: RSS bundel

Rob stelde mij in een reactie op mijn blogbericht over RSS voor om een bundel op mijn blog te plaatsen. Zie het als Ding 5 en een half.

'Kan dat ook?', was mijn eerste reactie? Gevolgd door een meer prangende vraag: 'Bundels? Hoe zat dat ook al weer?' Een keer gezien, een keer gedaan, maar hoe het precies in elkaar steekt? Typisch een geval van de klok en de klepel.

Voor mijn opfriscursus: een bundel is een aantal abonnementen op RSS Feeds die je kunt delen. Dat delen kan per mail, via een link op je website of, zoals in mijn geval, op je blog met een bundelfragment. Een bundel maak je aan in je Reader: je klikt op een map waarin je abonnementen op RSS Feeds hebt staan, en vervolgens klik je op het kleine pijltje rechts. In het menu dat dan verschijnt, kies je 'Een bundel maken'.

Terug naar mijn Tabula: ik heb na wat prutsen en proberen nu in mijn rechterkolom een bundelfragment van RSS Feeds van twee blogs/ websites die ik volg over de klassieke oudheid, aan mijn schrijfplankje toegevoegd:

1) A don's life by Mary Beard is een blog van Mary Beard en Mary Beard wordt gezien als een van de bekendste classici, mede door haar soms controversiële meningen. Mary Beard is hoogleraar in Cambridge en van haar is vorig jaar het boek Pompeii. Het dagelijks leven in een Romeinse stad (Athenaeum, 2009) (aanvraagnummer Tresoar: BUMA 15.52.57 st bear) verschenen. Een aanrader, trouwens, maar dat even tussendoor.

2) In About.com. Ancient/ Classic History plaatst N.S. Gill nieuws- en achtergrondberichten over de klassieke oudheid. Haar rubriek 'On this day in Ancient History' over een specifieke gebeurtenis die dag in de oudheid is nog wel het leukste.