Sportieve Griekse goden vinden Facebook NKV leuk!

Klik of tik op de afbeelding voor een vergroting

Ooit eens afgevraagd hoe het wedstrijdverloop van een van de Olympische sporten zou zijn als de inwoners van de Griekse mythologie mee zouden doen aan de verschillende sportdisciplines? De tekenaar van bovenstaande cartoon wel. En begrijpelijk, als mens red je het niet tegen de goden en de mythische figuren ...

Deze prachtige prent kwam ik tegen op de Facebookpagina van het Nederlands Klassiek Verbond (NKV). Het NKV is een vereniging voor iedereen die geïnteresseerd is in de klassieke oudheid. Het NKV organiseert reizen, lezingen, eendaagse congressen, vertaalwedstrijden, en ga maar door. Het reikt de NKV Prijs uit, het heeft een uitgebreide eigen website, twittert, en geeft het kleuren magazijn Hermeneus uit. En het leuke van dit alles: kennis van Grieks en Latijn is niet nodig.

Maar dat is nog lang niet alles wat het NKV doet. Want het NKV heeft sinds enige tijd een eigen Facebookpagina. En op deze Facebookpagina deelt het NKV allerlei nieuwtjes, weetjes, informatie over tentoonstellingen, evenementen van het NKV zelf, grappige of serieuze links, of aankondigingen van congressen. En dus ook de bovenstaande cartoon.

Wil je ook zo divers nieuws over de oudheid ontvangen? Wordt vriend van het NKV op Facebook. En volg meteen het NKV via Twitter. Lid worden kan natuurlijk ook. En mocht je nu denken, dit blogbericht begint verdacht veel te lijken op een reclamebericht voor het NKV, dan klopt dat helemaal.

Soms mag dat ook wel.

De glans van Mars

Bronzen beeldje van de god Mars
(collectie: Fries Museum (inv. 123-106))

Gisteren was ik op bezoek bij het Fries Museum. Het Fries Museum en Tresoar organiseren samen het kindercollege Wat deden Romeinse goden in Friesland? in de Week van de Klassieken, op 22 april. Evert Kramer, conservator Terpencultuur en Middeleeuwen van het Fries Museum, ontving mij en nam mij mee in de lift. Naar boven, naar het kantoor, dacht ik. Maar nee, de lift ging naar beneden. 'Kom, ik wil je even wat laten zien'.

De lift stopte. Evert wenkte mij, en daar, om de hoek, stond ik oog in oog met een goudglanzende god Mars. Met zijn helm iets achterover op zijn hoofd en met kleine trekjes van Alexander de Grote in zijn gelaat. Het betrof een replica van een bronzen godenbeeld van de god Mars dat tijdens afgravingen van de terp bij Tolsum was gevonden. Het originele beeldje meet een kleine 20 centimeter, zijn glimmende replica wel drie keer zo veel.

In Friesland is een opvallend groot aantal van dit soort bronzen beeldjes gevonden uit de Romeinse oudheid. Het zijn beeldjes van dierfiguren, een deel van een bronzen hand, en (voor het grootste deel) beeldjes van goden uit de Griekse en Romeinse godenwereld. Zij zijn tussen 5 en 24 centimeter groot en de meeste zijn gewijd aan Mars (oorlogsgod) en Mercurius (beschermgod van handel, verkeer, ambachten en rijkdom) en komen uit de eerste drie eeuwen n. Chr. Vermoedelijk zijn ze door Friese legioensoldaten meegenomen naar huis om in huisaltaren te plaatsen als verbeelding of personificatie van inheemse goden.

We stappen de lift weer in en ditmaal gaan wij wel naar het kantoor, voor een voorbespreking van het kindercollege. De indrukwekkende replica blijft achter. Maar niet voor lang. Want op 22 april tijdens het kindercollege van Fries Museum en Tresoar mag deze Mars in volle glorie stralen.

(dit blogbericht is eerder gepubliceerd op de website van de Week van de Klassieken)

Muze op Maandag: een liefdesschandaal op de Olympus

Ares en Afrodite afgebeeld op een fresco in Pompeii
Bron: Wikimedia Commons

Morgen is het Valentijnsdag. Een van de oudste liefdesverhalen uit de Griekse oudheid beschrijft een waar liefdesschandaal dat plaatsvond op de Olympus. Muze op Maandag laat je dit goddelijke verhaal met menselijke trekjes in fragmenten meelezen.

Het gaat over de verboden liefde van Ares, god van de oorlog, en de godin van de liefde, Afrodite. We lezen het terug in de Odyssee. De Odyssee wordt samen met de Ilias toegeschreven aan de Griekse eposdichter Homerus uit de achtste eeuw v. Chr. Zij worden wel beschouwd als het startpunt van de westerse literatuur. Maar verhalen in de Ilias en Odyssee zijn afkomstig uit een orale traditie die nog eeuwen verder teruggaat.

Nu die liefdesgeschiedenis. Afrodite is getrouwd met Hefaistos, de manke smid van de goden Hefaistos, maar zij neemt het niet zo nauw met haar huwelijk ...

Toen bracht de zanger bij de lier het liefdesverhaal van
Ares en de sierlijkgekroonde Afrodite,
hoe ze voor de eerste keer samen naar bed gingen in het
huis van Hefaistos. Hij overlaadde haar met geschenken,
maar hij schond het huwelijksbed van koning Hefaistos.
Helios kwam het hem haastig vertellen, hij had hen betrapt op
heterdaad. En zodra Hefaistos deze wrede
boodschap had gehoord, ging hij naar zijn smidse met een
hart vol wraak en venijn, hij zette een machtig aambeeld
op het blok en smeedde een vangnet, niet stuk of los te
krijgen, om de minnaars onwrikbaar vast te pinnen.

Hefaistos hangt zijn net boven het bed en doet alsof hij op reis gaat naar Lemnos. Hij is nog maar net vertrokken of het gaat al mis:

'Gauw, mijn lief! Naar bed! We kunnen het ervan nemen.
Want Hefaistos is niet in de buurt, hij is op reis naar
Lemnos en de Sintiërs met hun platte uitspraak.'
En zij wilde maar al te graag met Ares naar bed gaan,
dus ze zochten het bed op en toen ze goed en wel lagen,
viel het ingenieuze net van de slimme Hefaistos
over hen heen, ze konden meteen geen vin meer verroeren
en ze begrepen dat het onmogelijk was om te vluchten,
trouwens, de God met de twee rechterhanden kwam er al aan ook!

Hefaistos haalt meteen alle andere goden erbij om het bedrog te laten zien.

'Vader Zeus! En jullie ook, gelukzalige Goden,
die het eeuwige leven hebben! Kom naar beneden.
Kun je lachen! Kun je getuige zijn van een schandaaltje!'
[...]
En daar kwamen de Goden al naar het huis met de bronzen
drempel,
[...]
maar de Godinnen bleven thuis, omdat die zich geneerden.
En de weldoeners van de mensheid, de Goden, stonden
in het portaal en kwamen niet meer bij van het lachen,
onbedaarlijk lachten ze, die gelukzalige Goden,
toen ze het ingenieuze net van Hefaistos zagen.

En dat niet alleen, de goden maken grappen om de situatie. Alleen Poseidon ziet de humor er niet van in. Hij smeekt Hefaistos om het liefdeskoppel weer te bevrijden. Poseidon staat zelfs garant voor de boete die Ares moet inlossen.

'Goed dan weiger ik niet langer, dat zou ongepast zijn'.
Met deze woorden verbrak de sterke Hefaistos de boeien
en die twee stoven weg, verlost van hun knellende banden,
hij was meteeen vertrokken naar Thrakië en zij ging naar
Kypros, Afrodite die graag glimlacht, naar Pafos,
waar ze een tempel heeft en een altaar geurend van wierook.
[...]
Dit verhaal bezong de befaamde zanger.

(Homerus, Odyssee, boek 8, vers 266 - 366; vertaling: Imme Dros (1991))

Een god met hoofdpijn

Fragment van een roodfigurige vaas met links zittend Zeus en rechts zittend Athena
(collectie: Allard Pierson Museum (APM02626))

Op een dag had de Griekse oppergod Zeus hoofdpijn. Enorme hoofdpijn. Zeus' zoon Hephaestus, de smid onder de goden, kon dit niet langer aanzien en schoot zijn vader te hulp. Met alle kracht in zijn lichaam sloeg hij met een bijl in op Zeus' hoofd. Het hoofd van Zeus spleet open, en daar kwam de godin Athena in volle wapenuitrusting te voorschijn.

Dit is in het kort het bekendste verhaal over de geboorte van de godin Athena. Het verhaal is een van de verhalen uit de klassieke mythologie. Verhalen die Allard Pierson Museum, Museum Het Valkhof, Rijksmuseum van Oudheden en Tresoar graag extra onder de aandacht brengen. En dat doen we via de vijfde editie van de Week van de Klassieken, met dit jaar als thema mythologie.

Wie nu op deze site kijkt, ziet al een behoorlijke gevulde Agenda. Dit zijn grotendeels activiteiten van de vier organiserende partners, en deze vormen het hart van de Week.

Maar daarmee is de Agenda nog lang niet vol en gereed. Wij willen graag andere partijen uitnodigen ook activiteiten te organiseren gedurende de Week. Denk aan een lezing in bibliotheek of boekhandel, een leerlingenactiviteit op school of een voordracht van een Griekse mythe door een verhalenverteller. Of weer wat anders. Activiteiten zijn erg welkom. Je kunt deze doorgeven aan agenda@weekvandeklassieken.nl.

Zeus is inmiddels genezen van zijn hoofdpijn. Samen met zijn zoon Hephaestus en zijn dochter Athena zijn zij drie van de twaalf Olympische goden. Het Griekse (en Romeinse) godenpantheon dijde verder uit met de komst van goden en helden. Met een uitdijende Agenda vol activiteiten kunnen we aandacht besteden aan al die goden en hun verhalen. Zo maken we er met ons allen een succesvolle Week van de Klassieken van.

(dit blogbericht is eerder gepubliceerd op de website van de Week van de Klassieken)

(en ja, sommige alinea's komen weer uit dit blogbericht)

Muze op Dinsdag: goddelijk vooruit kijken en terugblikken

Ianus bifrons in het Vaticaans Museum
Bron: Wikimedia Commons

Het eind van het jaar is de ideale tijd om eens terug te blikken op het afgelopen jaar en vooruit te kijken naar het nieuwe jaar. De Muze van Dinsdag besteed aandacht aan degene die dit kunstje als geen ander beheerste: Ianus.

Ianus was echt een Romeinse god. In tegenstelling tot andere goden uit het Romeinse pantheon kende Ianus geen Griekse tegenhanger. De oorsprong van zijn naam is onzeker. Zo probeerde Cicero (en ook andere) het met ire, het Latijnse werkwoord voor 'gaan'. Van oorsprong was Ianus een zonnegod.

Ianus was de god van de doorgangen, zowel openbaar als privé. Zo betekent ianua 'poort' en is een ianitor een 'portier'. In de iconografie wordt Ianus afgebeeld met twee gezichten (Ianus bifrons), een sleutel en een staf. Deze staf (of roede) (virga) gebruikten poortwachters om hen die geen toegang hadden, weg te jagen; de twee gezichten stelden Ianus in staat zowel het interieur als het exterieur van een huis te bewaken.

Als god van de doorgangen werd hij al gauw in verband gebracht met vertrek aan terugkomst. En zo is de stap klein naar Ianus, de god die vooruit en achteruit kijkt. Oud en Nieuw en Nieuwjaar waren hem wel toevertrouwd. Maar Ianus was meer dan de god van het vooruit en achteruit.  Hij was ook de god van het begin, de god die alles in gang brengt, ook ondernemingen van de mensen. En hier komt de oorsprong van Ianus als zonnengod om de hoek kijken. Ianus was de god van de goden (Ianus Pater). Als vader van de goden stond hij zelfs boven oppergod Jupiter. Hij werd vereerd op elke eerste dag van de maand en had dus zijn eigen maand, die Maart zou verdringen als de eerste maand van het jaar.

De cultus voor Ianus is ingesteld door Romulus (de eerste koning van Rome) of door Numa Pompilius (Romes tweede koning). Op het Forum Boarium stond zijn tempel. Het kende een poort, die open stond in tijden van oorlog en gesloten werd als de vrede was teruggekeerd. Slechts enkele keren waren de poorten gesloten, waaronder drie keer ten tijde van keizer Augustus.

Muze op Maandag: het echte drama van Ajax

Ajax en Achilles spelen een soort damspel
(foto: Sebastià Giralt; bron: http://www.flickr.com/photos/sebastiagiralt/6286993277)

Er is geen ontkomen aan. Al weken niet. Het drama Ajax. Wie denkt dat dit het eerste drama is rond Ajax, heeft het mis. Jaren en jaren geleden ging het ook al eens mis met Ajax. En goed mis ook. Daar is dit drama nog een lachertje bij. Muze op Maandag zet een een-tweetje op.

Ajax? Ja, dat weet ik. Dat is iemand van vroeger. Iets met de Griekse geschiedenis? Nee? Maar wel van lang geleden? Ja, toch? Oh, mythologie. Ook goed. Dan was 'ie vast heel goed. Links- of rechtsbenig?

De Klassiek-Griekse naam voor Ajax is Aias. In de oudheid waren er twee 'Aianten': Ajax Een en Ajax Twee. Ajax Een is het meest bekend. Maar eerst de Tweede. Deze Ajax ('de Kleine') was de zoon van Oïleus. Hij nam namens de inwoners van Locris deel aan de Trojaanse Oorlog. Hij stond bekend om zijn hardlopen (alleen de Griekse held Achilles liep sneller). Hij had ook een onaangenaam karakter. Nadat Ajax met de hulp van zeegod Poseidon veilig op een rots was geland na schipbreuk op de terugweg van Troje naar Locris, schepte Ajax op dat hij zonder goddelijke hulp de schipbreuk had weten te overleven. Poseidon accepteerde dit niet, en spleet de rots waarop Ajax stond waarna hij alsnog verdronk.

Kon 'ie zeker niet zwemmen, die gast. Leve Ajax Een! Ajax Een!

Ajax Een ('de Grote') was de zoon van Telamon, koning van Salamis, en Periboea (of: Eriboea). Ajax was een neef van niemand minder dan Achilles. Hij was na Achilles de grote held bij de Grieken in de strijd tegen de Trojanen. Hij leidde met zijn halfbroer twaalf schepen naar Troje. Zijn karakteristieke wapen was een schild uit zevenvoudig ossenhuid. Ajax streed tegen de Trojaanse leider Hector maar het duel bleef onbeslist vanwege invallende duisternis. Ook leidde hij de aanvallen van de Grieken of dekte hij juist de terugtocht. Toen Achilles gestorven was, maakte hij aanspraak op diens wapenuitrusting, maar de Griekse adel wees de wapenuitrusting toe aan de listige Odysseus. Daarop stortte hij zich op zijn zwaard.

Dichters ná Homerus voegen nog een laag toe aan de zelfmoord van Ajax. Uit woede dat niet hij, maar Odysseus de wapenuitrusting toegewezen heeft gekregen, beraamt Ajax een moordaanslag op onder andere diezelfde Odysseus. De Griekse godin Athena maakt Ajax echter waanzinnig waardoor hij Grieks vee in plaats van Griekse adel doodt. Als Ajax eenmaal weer bij zinnen komt, brengt hij zichzelf om uit verbittering en schaamte. De Grieken twisten over het feit of hij nu wel begraven moet worden, en het is Odysseus die de twist wint en hem uiteindelijk een begrafenis gunt. En zo eindigt de tragedie Ajax van de Griekse tragediedichter Sophocles.

O. Maar, ... ehm. Ja. Dus ... OK. Nee, nu begrijp ik het allemaal. Heracles kampioen, Heracles kampioen, Heracles kampioen. Dat was toch ook een uit die Griekse mythologie? Geen sneu verhaal bij hem, toch?