De glans van Mars

Bronzen beeldje van de god Mars
(collectie: Fries Museum (inv. 123-106))

Gisteren was ik op bezoek bij het Fries Museum. Het Fries Museum en Tresoar organiseren samen het kindercollege Wat deden Romeinse goden in Friesland? in de Week van de Klassieken, op 22 april. Evert Kramer, conservator Terpencultuur en Middeleeuwen van het Fries Museum, ontving mij en nam mij mee in de lift. Naar boven, naar het kantoor, dacht ik. Maar nee, de lift ging naar beneden. 'Kom, ik wil je even wat laten zien'.

De lift stopte. Evert wenkte mij, en daar, om de hoek, stond ik oog in oog met een goudglanzende god Mars. Met zijn helm iets achterover op zijn hoofd en met kleine trekjes van Alexander de Grote in zijn gelaat. Het betrof een replica van een bronzen godenbeeld van de god Mars dat tijdens afgravingen van de terp bij Tolsum was gevonden. Het originele beeldje meet een kleine 20 centimeter, zijn glimmende replica wel drie keer zo veel.

In Friesland is een opvallend groot aantal van dit soort bronzen beeldjes gevonden uit de Romeinse oudheid. Het zijn beeldjes van dierfiguren, een deel van een bronzen hand, en (voor het grootste deel) beeldjes van goden uit de Griekse en Romeinse godenwereld. Zij zijn tussen 5 en 24 centimeter groot en de meeste zijn gewijd aan Mars (oorlogsgod) en Mercurius (beschermgod van handel, verkeer, ambachten en rijkdom) en komen uit de eerste drie eeuwen n. Chr. Vermoedelijk zijn ze door Friese legioensoldaten meegenomen naar huis om in huisaltaren te plaatsen als verbeelding of personificatie van inheemse goden.

We stappen de lift weer in en ditmaal gaan wij wel naar het kantoor, voor een voorbespreking van het kindercollege. De indrukwekkende replica blijft achter. Maar niet voor lang. Want op 22 april tijdens het kindercollege van Fries Museum en Tresoar mag deze Mars in volle glorie stralen.

(dit blogbericht is eerder gepubliceerd op de website van de Week van de Klassieken)

E-resources 'uitlenen' in de bibliotheek

Pagina uit het artikel over het schrijfplankje van Tolsum
via Cambridge Journals Online (klik op de foto voor een vergroting)

Feest bij Cambridge Journals Online: tijdelijk zijn alle wetenschappelijke tijdschriften uit de periode 2009 - 2010 gratis online te raadplegen. Dat las ik een paar dagen geleden in dit bericht op de website eReaders.nl.

Ongelooflijk hoeveel wetenschappelijke kennis er slechts een paar muisklikken van je verwijderd ligt. En dan is Cambridge Journals Online (CJO) nog maar één van de uitgevers of verzamelplaatsen waar je toegang hebt tot deze e-resources, of dit nu tijdschriften, proefschriften of e-boeken zijn. Voor de meeste tijdschriften heb je een abonnement op het betreffende tijdschrift nodig, maar er komt ook steeds meer beschikbaar via Open Access. Zo stelde de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO) recentelijk al een miljoen euro beschikbaar om wetenschappelijke tijdschriften gratis toegankelijk te maken.

Voor het ontsluiten van deze tijdschriften (gratis of niet) is een rol voor de bibliotheken weggelegd. De (universiteits)bibliotheken hebben meestal abonnementen op de elektronische tijdschriften en stellen deze via je lidmaatschap van die bibliotheek ook beschikbaar. Zoals straks ook Tresoar. In Tresoar werken we nu hard achter de schermen om een toegang tot dergelijke e-resources gereed te maken voor de klanten van Tresoar. Met lenernummer en wachtwoord van Tresoar heb je via de website van Tresoar op elk moment van de dag toegang tot al die kennis.

Ik ben hier erg enthousiast over. In mijn studietijd heb ik veel plezier gehad van een dergelijke toegang via de universiteit, en het is plezierig bij te dragen aan het opzetten van deze nieuwe digitale dienstverlening van Tresoar. Het past prima in de kerntaken van de bibliotheek, namelijk het beschikbaar stellen van informatie. Maar dan wel aangepast aan het huidige internet-tijdperk waarin informatie altijd en overal beschikbaar is. Thuisgebruik van je collectie, dus.

Terug naar Cambridge. De gratis toegang tot Cambridge Journals Online (CJO) wilde ik graag even proberen. En ik wist precies met welk artikel. Namens Tresoar ben ik nauw betrokken geweest bij nieuw onderzoek naar de tekst in het schrijfplankje van Tolsum. Dit onderzoek is gepubliceerd in Journal of Roman Studies (Cambridge University Press). De papieren versie van dit tijdschrift staat bij de Buma Bibliotheek op de plank; nu kan ik zijn elektronische broertje eens bekijken.

Emptio Bovis Frisica: the ‘Frisian Ox Sale’ Reconsidered

A. K. Bowman,R. S. O. Tomlin and K. A. Worp (2009).

Journal of Roman Studies,
Volume 99, November 2009 pp 156-170

http://journals.cambridge.org/abstract_S0075435800000113

Probeer zelf maar eens. Maar doe dit wel vóór 30 augustus, want daarna doet CJO de deur weer op slot.

Meer weten?
- Cambridge Journals Online is ook geoptimaliseerd om op smartphones te raadplegen

Een Quest(e) naar Tolsum

Bron: http://www.quest.nl/braintainment/extra/opgetekend/opgetekend-aflevering-9

Vandaag zag ik het in de winkel liggen: het nieuwe nummer van het tijdschrift Quest (mei 2011). Snel even door het blad heen gebladerd en daarna zo in mijn mandje met de laatste Paasboodschappen naar de kassa. Hier keek ik al een poos naar uit.

Eerder dit jaar vernam ik via het Fries Museum van het voornemen van Quest aandacht te besteden aan het schrijfplankje van Tolsum. Het schrijfplankje zou figureren in de rubriek 'Opgetekend'. In deze rubriek wordt door middel van een strip in beeld gebracht wat het verhaal achter een archeologische vondst kan zijn. Na de strip volgt een toelichting. De rubriek is ook te vinden op de website van Quest waar meer ruimte is voor extra informatie. 

Niet zo heel lang geleden kwam er de eerste proef van de tekst, en sindsdien stond ik op de uitkijk. Tot ik vandaag het nieuwste nummer in de supermarkt in het tijdschriftenrek zag liggen. Met het plankje van Tolsum. 

En het is een mooi stuk geworden. Zowel in druk als op Internet (Opgetekend, aflevering 9). Quest geeft het schrijfplankje in de rubriek een noordelijke context en binnen deze context is een scenario voor de strip bedacht en uitgewerkt. Het plankje is in het noorden gevonden dus waarom zou ook het verhaal erachter niet in het noorden hebben plaatsgevonden? Alle elementen zijn aanwezig: namen van de ondertekenaars, hun legioenen, vondstlocaties uit de Friese terparcheologie met hun vondsten. Het zou zo maar het verhaal achter het plankje geweest kunnen zijn.

Maar ja, zeker weten doen we het niet. Zoals met meer kwesties uit het verleden zou je het liefst terugreizen naar het verleden en zelf een kijkje nemen. Ik houd het eerst maar bij deze Quest.

Op een dag, 1982 jaar geleden ...

Schrijfplankje van Tolsum (collectie Fries Museum Leeuwarden)
Foto: Henri Vos

Het is 23 februari 29 n. Chr. Een groepje Romeinen staat gebogen boven een set houten schrijfplankjes. Caturix, slaaf van Julia Secunda, krast als laatste van de aanwezigen met een stilus zijn naam in de was en klapt het plankje dicht. De zaken zijn gedaan. Touw bindt de plankjes aan samen. En klaar.

Vandaag is het precies 1982 jaar geleden dat de schuldverklaring in het schrijfplankje van Tolsum (want daar heb ik het over) is opgesteld:

[ik verklaar te hebben ontvangen een geldbedrag afkomstig van?] Carus (?), slaaf van Iulia Secunda, dat ik aan haar (?) moet teruggeven op de dag waarop hij/zij (zelf) erom zal vragen of aan wie dit zal toekomen. Opgemaakt op 23 februari te [plaatsnaam], tijdens het consulaat van C. Fufius Geminus. Quadratus was tolk (of: handelde als tussenpersoon).

Aldus de tekst op de voorzijde van het plankje. Op de achterkant zijn de namen van de getuigen te lezen:

Titus Cassius, tribuun van het vijfde legioen. Miunnio, soldaat van de eenheid van de Bataven, van de centurie (of: decurie) van Bonumotus (?). Caturix, slaaf van de genoemde Secunda (?)

Het schrijfplankje is gevonden bij het afgraven van een terp in Tolsum in 1914. Het heeft deel uitgemaakt van een set van (waarschijnlijk) drie schrijfplankjes (triptychon). Waar het document is opgesteld, weten we niet. In een zompig terpweiland? In een Romeins militair steunpunt bij Winsum (Frl)? Of misschien wel in of rond Castellum Flevum (vermoedelijk bij Velsen)? De andere plankjes zijn nooit gevonden.

Volgens de eerste interpretatie uit 1917 van de Groningse hoogleraar prof. C.W. Vollgraff ging het om de koopcontract van een koe. Nu, bijna 100 jaar later, denken we dat het om een akte van geldlening gaat. Namens Tresoar ben ik nauw betrokken geweest bij dit nieuwe onderzoek naar de tekst van het plankje. Een fantastische belevenis.

Dat het schrijfplankje mij niet meer los laat, dat moge duidelijk zijn. Ik kan gerust uren kijken naar het plankje dat nog kleiner is dan een ansichtkaart. Naar de welving in het hout dat is ontstaan door het drogen. Naar de kras die schop heeft achtergelaten bij het afgraven van de terp. Naar inkepingen die letters voorstellen. En dan droom ik weg. Ik zie de stilus rouleren tussen de getuigen. 'Klap'. Het plankje wordt dichtgeklapt. Ik hoor de betrokken elkaar 'Vale' roepen en ieder gaat zijn eigen weg ...

Meer weten?
- Het geheim van Tolsum

Nog een keer Google Maps: Tolsum op de kaart

Het geheim van Tolsum weergeven op een grotere kaart

In het Fries Museum (Leeuwarden) ligt een heel bijzonder schrijfplankje uit de Romeinse oudheid dat Fries Museum en Tresoar enkele jaren geleden hebben laten onderzoeken. Het schrijfplankje (een schuldverklaring uit 23 februari 29 n. Chr.) is gevonden bij het afgraven van een terp bij Groot Tolsum. Maar waar ligt nu precies Tolsum? Het ligt onder Franeker, onder het dorpje Tzum, om nauwkeuriger te zijn. Maar waar? Google Maps kan het in ieder geval niet vinden. De kaartenmaker van Google Maps biedt uitkomst.

Daarom leekt het mij wel een idee om bij wijze van experiment zelf Tolsum op de kaart te zetten. Met de satellietweergave van Google Maps ingeschakeld en de kaart van Franekerdeel uit Eeckhoffs Nieuwe atlas van de provincie Friesland (Leeuwarden 1849-1859) ernaast lukte het om exact het stuk weiland waar het schrijfplankje is gevonden, in Google Maps te vinden. De blauwe speld in de kaart geprikt en klaar.

Nu is het leuke van een kaart aanmaken via Google Maps dat je er extra informatie aan toe kunt voegen, zoals teksten, foto's, links naar andere websites, of een filmpje. Ook maar uitgeprobeerd. Vóór het inplakken van de kaart in website of blog kun je via 'Link' > 'Deze kaart aanpassen en als voorbeeld weergeven' exact de gewenste afmetingen van de kaart en het doelgebied dat je zichtbaar wilt hebben, aangeven. Het resultaat staat bovenaan dit blogbericht.

De kaart van Tolsum smaakt naar meer. En als we nu eens een terpenkaart zouden maken in Google Maps met teksten en foto's van bijzondere vondsten uit de Romeinse archeologie in Friesland? Of een terpenroute langs bijzondere Romeinse vindplaatsen? Of ... ?

Meer weten?
- kijk ook eens op WatWasWaar

En het schrijfplankje van Tolsum dan?

Het onderstaande filmpje kwam ik hier tegen op Nieuwsblog nrcnext. Het is een reclamefilmpje van Motorola in aanloop naar de Consumer Electronics Show. De grootste gadgetbeurs ter wereld. Motorola geeft via een rondleiding in een niet bestaand museum een overzicht van belangrijke tabletten of schrijfplankjes uit de geschiedenis, van kleitabletten tot en met het nieuwste tablet van Motorola zelf.

Als liefhebber van oude en nieuwe schrijfplankjes (ik ben betrokken geweest bij nieuw onderzoek naar tekst en interpretatie van een Fries schrijfplankje uit de Romeinse oudheid) heb ik het filmpje direct bekeken. Vol verwachting. Alleen, ik miste in het filmpje een belangrijk schrijfplankje in dit overzicht: en het schrijfplankje van Tolsum dan? ;-)