Muze op Maandag: koppen op munten

Romeinse aureus (Augustus) rond de jaartelling
(collectie Fries Museum)

De Euro bestond gisteren tien jaar. Reden voor een feestje? In andere omstandigheden wel, maar nu even niet. Het leek zo mooi, tien jaar geleden: de Euro zou onder meer zorgen voor meer stabiliteit en eenheid in Europa. Deze truc van eenheid haalde men in de Romeinse oudheid ook al uit. Muze op Maandag legt het uit.

Koppen van personen op munten. Nu vinden we dit heel gewoon, maar in de Romeinse oudheid was dit wel anders. Portretten van goden of mythische helden kwamen veel voor op munten uit de begintijd van de geslagen Romeinse munt. Hercules is er zo een op de voorzijde van zilveren denarii vanaf 269 v. Chr., met op de achterzijde de wolvin met Romulus en Remus afgebeeld.

Vanaf het begin van de eerste eeuw v. Chr. vervangen de muntmeesters deze iconografie. Zij sloegen munten met voorstellingen uit hun eigen familiegeschiedenis op de achterzijde, terwijl op de voorzijde nog de godekop bleef staan. Maar ook de goden moesten plaats maken: beroemde voorvaderen uit de geschiedenis eisten hun plek op de munt. Deze portretten werden goed gekozen, meestal omwille van propaganda.

En zo werden de Romeinse munten niet alleen een betaalmiddel, maar ook een middel voor propaganda. Julius Caesar was de eerste die zich bij leven op een munt liet afbeelden. En de keizers na hem hebben dit gebruik gretig overgenomen. De munt die zich verspreidde over het hele Romeinse Rijk, was immers een perfect middel om te communiceren met inwoners in alle gebieden van het uitgestrekte Romeinse Rijk.

De keizers voorzagen de munten van een uitgebreide iconografie. Zij lieten zich daarbij graag van hun beste kant op de munt afgebeeld zien. Draagt de keizer een lauwerkrans, dan is hij de zegevierende generaal; heeft hij een helm, dan is hij de beschermer van het rijk, om maar enkele voorbeelden te noemen. En ook de achterzijde stond bol van betekenis, met de grote daden van de keizer uitgebeeld in werkelijkheid of via personificaties. Munten werden met zorg vormgegeven en daaruit moet wel blijken dat elders in het rijk deze boodschappen goed werden ontvangen.

Pas in de vierde eeuw wordt de taal van de munt eenvoudiger omdat ook 'barbaren' onder wie de munten steeds verder werden verspreid, de munten moeten kunnen interpreteren. De oude goden verdwijnen, symbolen uit het Christendom komen ervoor in de plaats, en de iconografie versimpelt tot vaste formules. De keizer is de Hersteller van de staat en de overwonnen barbaar is de bijfiguur.

Meer weten?
- vijf keer klassiek geld

Muze op Maandag: (G)OUD GELD

Romeinse aureus (Augustus) rond de jaartelling
(collectie Fries Museum) 

Nog twee dagen en dan is de tentoonstelling '(G)OUD GELD: munten en handel in Romiens Fryslân' van Fries Museum en Tresoar afgelopen. Hoe zit het nu met dat (g)oud geld? Betaalden de Frisii in de Romeinse oudheid met de (gouden) Romeinse munten die in de Friese terpen zijn aangetroffen? Muze op Maandag heeft het antwoord.

Nee. In ieder geval niet met de gouden munten. Deze voorbeelden van een aureus uit de eerste eeuw n. Chr. zijn waarschijnlijk uit de broekzak gevallen van een Romeinse soldaat en zo in de grond verdwenen, of door de inheemse bevolking als offer voor de goden begraven.

De munten zijn aangetroffen in de terpen. De terpen zijn eind negentiende en begin twintigste eeuw weggegraven omdat de terpaarde vruchtbare grond was die uitermate geschikt was als mest voor het zanderige zuidwesten van Friesland. Deze afgravingen zijn dus geen wetenschappelijk gedocumenteerde opgravingen. Voorwerpen zijn tijdens deze afgravingen verloren gegaan en voorwerpen zijn bewaard gebleven. Als zij bewaard zijn gebleven is de context waarin zij gevonden zijn, onbekend.

De laatste vijfentwintig jaar zijn er met dank aan de detector veel Romeinse munten bij gevonden uit die (voormalige) terpen. Munten zijn goed te dateren en er zijn drie pieken in de dateringen te onderscheiden: eerste helft van de eerste eeuw, eind van de tweede eeuw en halverwege de derde eeuw. Deze pieken zijn te verklaren omdat het in die periodes politiek onrustig was tussen de Romeinen en de Germanen. Frisii hebben zodoende dienst gedaan in het Romeinse leger en de munten na diensttijd mee naar huis genomen. Of de munten zijn ingezet door de Romeinen als middel in diplomatie om deze streek rustig te houden.

Is er ook met die munten betaald? De Frisii waren handelaars met de Romeinen als belangrijke handelspartner. Hoofdzakelijk via ruilhandel met eigen producten en als doorgeefluik. Dit betekent niet automatisch dat de Friezen voor de handel een markteconomie kenden volgens het Romeinse monetaire systeem. Munten kunnen ook inheems gebruikt zijn buiten het Romeinse systeem om. De Germanen hebben de Romeinse munten vooral in hun eigen cadeau-netwerk gebruikt en in verkeer met eigen goden, en daarnaast wellicht en op erg kleine schaal in economisch verkeer met de Romeinen.

Zeepbellengeld of een half Romeins muntje?

Foto: Kingray
Bron:http://www.flickr.com/photos/kingray/2775948014/

Facebook heeft een geschatte waarde van 50 miljard dollar. Zo kopten diverse nieuwssites eerder deze week. En vandaag is bekend geworden dat Facebook een winst heeft geboekt van 350 miljoen dollar. Gelekte informatie, dat wel. Deze grote bedragen roepen al snel (terecht?) een herinnering op aan de internetzeepbel van eind jaren negentig.

Zeepbel of niet, in de oudheid ging men wat praktischer om met geld. Twee voorbeelden. Toen rond de jaarteling in onze contreien een markteconomie op gang kwam, hadden de Romeinse muntmeesters zich verkeken op de grote vraag naar geld. Om dit probleem op te lossen, werden de munten met een beitel in tweeën gehakt. Zo was er weer voldoende pasgeld beschikbaar. In verschillende nederzettingen zijn deze in tweeën gehakte munten gevonden.

En om je spaargeld (of andere kostbaarheden) in de oudheid veilig te stellen in tijden van onrust of oorlog, verstopte men het. De munten werden in een zak van textiel of leer of in een pot gestopt en vervolgens in de grond begraven met het doel hen weer op te graven als de omstandigheden dit zouden toelaten. Dat gebeurde soms pas 2000 jaar later. Dat was jammer voor de oorspronkelijke eigenaar, maar goed voor archeologen en oud-historici. Zulke schatten geven onderzoekers nu een schat aan informatie.

Meer weten?

- een overzicht van de Romeinse munten en hun huidige waarde (zover deze waarde vast te stellen is)
- een overzicht van geld, de maten en gewichten in de oudheid
- een goed boek over Nederland in de Romeinse tijd
- een van de grootste muntschatten ooit gevonden in Groot Brittannië (de zogenoemde Frome Hoard)