Romeinen in miniformaat

Maak kennis met Bassus (of Hilarus), mijn nieuwste mascotte: de minifiguur Romein van LEGO.

Basus en Hilarus waren twee Friezen die dienst hadden genomen in het Romeinse leger. Zij maakten deel uit van de keizerlijke wacht van niemand minder dan keizer Nero. Dit weten we uit grafinscripties die in Rome zijn gevonden. Volgens recent onderzoek is het echter ook mogelijk dat beide Friezen in dienst zijn geweest van de bevelhebber Germanicus die ruim dertig jaar eerder dan keizer Nero leefde.

Bassus of Hilarus dus. Maar dan in miniformaat. Vanaf 1975 begon LEGO met de minifiguur. Eerst als inwoner van Miniland, later ook als kloeke ridder of onverschrokken astronaut. Inmiddels zijn er minifiguren als piraten, Ninjastrijders, Atlantisduikers, mummiejagers, UFOspotters, en wat al niet meer. En dan heb ik het nog niet gehad over Darth Vader, Indiana Jones, Buzz Lightyear, Harry Potter, Jack Sparrow, Batman, het Vrijheidsbeeld, ...

Enkele minifiguren waren nog niet uitgebracht, zoals de Griek of de Romein. Gelukkig heeft LEGO dit opgepakt. Sinds enige tijd verkoopt LEGO losse minifiguren, die in een serie van zestien verschillende figuren worden uitgebracht. En ja, eindelijk, de zesde serie bevat een Romein! Samen met onder andere de Minotaurus. Wie nu een heel Romeins legioen van LEGO wil hebben, er is wel een probleem. Je kunt aan de verpakking niet zien welk minifiguur in het zakje zit. Zie het als plaatjes sparen.

Mijn Bassus is binnen. En dit smaakt naar meer. Ik heb er alle vertrouwen in: oudheid-LEGO komt eraan!

De oudheid in (mijn) handen

Gouden vingerring met kornalijn uit vierde eeuw n. Chr.
(collectie: Fries Museum; foto Tresoar)

Dat had ik gistermiddag. Letterlijk. En het was mooi.

De tentoonstelling '(G)OUD GELD' van Fries Museum en Tresoar is afgelopen en maakte plaats voor een nieuwe tentoonstelling in Tresoar. De vitrines gingen open, en samen met mijn collega hebben we de oude drukken opgeborgen in ons magazijn en de objecten uit bruikleen van het Fries Museum weer ingepakt voor transport terug naar het Fries Museum.

Ik zal zeggen, we hebben onze tijd er wel voor genomen. Want hoe vaak krijg je de kans om de oudheid in je eigen handen vast te houden? De gouden munten zijn rijk van detail als je ze van dichtbij kan bekijken. En zwaar ook. Het schrijfplankje van Tolsum voelt droog, licht, breekbaar, alsof je een plankje van piepschuim in je handen hebt in plaats van een van zilverspar. En wie was die Romein die deze stilus (schrijfstift) 2000 jaar geleden precies zo met duim, wijsvinger en middelvinger in de schrijfhouding heeft vastgehouden als wij gisteren? En wat heeft hij toen geschreven?

De details van het bronzen godenbeeldje, de dubbele maatverdeling op de helft van de unster, de gem en het dunne goud van de gouden ring, de ringen in de amfoorfragmenten die zijn meegebakken nadat de pottenbakker met zijn vingers het klei voor de amforen had gedraaid en opgerekt: ik bedoel, hoe dicht kun je bij de oudheid komen?

Terug van het Fries Museum lopen we de (bijna lege) expositieruimte binnen, als vier bezoekers op ons afkomen die speciaal voor '(G)OUD GELD' naar Tresoar zijn gekomen en graag nog een kijkje zouden willen nemen. Tja, wat zeg je dan, als je bij de lege vitrines staat waarin nog maar anderhalf uur geleden de oude drukken en objecten lagen? We leggen de situatie uit en ik geef nog een setje boekenleggers mee.

En dan is het echt klaar. Ik ben benieuwd wat we volgend jaar gaan doen met de Week van de Klassieken.

Meer weten?
- De oudheid in handen is de titel van boek en website over Middeleeuwse handschriften van Tresoar

Muze op Maandag: (G)OUD GELD

Romeinse aureus (Augustus) rond de jaartelling
(collectie Fries Museum) 

Nog twee dagen en dan is de tentoonstelling '(G)OUD GELD: munten en handel in Romiens Fryslân' van Fries Museum en Tresoar afgelopen. Hoe zit het nu met dat (g)oud geld? Betaalden de Frisii in de Romeinse oudheid met de (gouden) Romeinse munten die in de Friese terpen zijn aangetroffen? Muze op Maandag heeft het antwoord.

Nee. In ieder geval niet met de gouden munten. Deze voorbeelden van een aureus uit de eerste eeuw n. Chr. zijn waarschijnlijk uit de broekzak gevallen van een Romeinse soldaat en zo in de grond verdwenen, of door de inheemse bevolking als offer voor de goden begraven.

De munten zijn aangetroffen in de terpen. De terpen zijn eind negentiende en begin twintigste eeuw weggegraven omdat de terpaarde vruchtbare grond was die uitermate geschikt was als mest voor het zanderige zuidwesten van Friesland. Deze afgravingen zijn dus geen wetenschappelijk gedocumenteerde opgravingen. Voorwerpen zijn tijdens deze afgravingen verloren gegaan en voorwerpen zijn bewaard gebleven. Als zij bewaard zijn gebleven is de context waarin zij gevonden zijn, onbekend.

De laatste vijfentwintig jaar zijn er met dank aan de detector veel Romeinse munten bij gevonden uit die (voormalige) terpen. Munten zijn goed te dateren en er zijn drie pieken in de dateringen te onderscheiden: eerste helft van de eerste eeuw, eind van de tweede eeuw en halverwege de derde eeuw. Deze pieken zijn te verklaren omdat het in die periodes politiek onrustig was tussen de Romeinen en de Germanen. Frisii hebben zodoende dienst gedaan in het Romeinse leger en de munten na diensttijd mee naar huis genomen. Of de munten zijn ingezet door de Romeinen als middel in diplomatie om deze streek rustig te houden.

Is er ook met die munten betaald? De Frisii waren handelaars met de Romeinen als belangrijke handelspartner. Hoofdzakelijk via ruilhandel met eigen producten en als doorgeefluik. Dit betekent niet automatisch dat de Friezen voor de handel een markteconomie kenden volgens het Romeinse monetaire systeem. Munten kunnen ook inheems gebruikt zijn buiten het Romeinse systeem om. De Germanen hebben de Romeinse munten vooral in hun eigen cadeau-netwerk gebruikt en in verkeer met eigen goden, en daarnaast wellicht en op erg kleine schaal in economisch verkeer met de Romeinen.