Muze op Maandag: hoog water en droge voeten

Hegebeintum: met negen meter de hoogste terp van Friesland

Water. Veel water. Hoog water ook, trouwens. Dat hadden we de afgelopen dagen in Noord-Nederland. Het is niet de eerste keer dat Noord-Nederland te maken had met wateroverlast. Meer dan tweeduizend jaar geleden liep het Noorden ook al onder water. Twee keer per dag zelfs. Muze op Maandag begint alvast met hozen en toont een ooggetuige verslag.

Vroege bewoners van Noord-Nederland kunnen meepraten als het om hoog water gaat. Al vanaf de zesde eeuw v. Chr. is het gebied van het huidige Friesland bewoond. Het leefgebied van deze vroege bewoners was een combinatie van een kwelder- en waddenlandschap dat onder directe invloed stond van de getijden. Aanvankelijk woonden zij op hoge oeverwallen, maar toen de zeespiegel ging stijgen, verhoogden zij hun woonplaatsen. Hieruit zijn de terpen (of: wierden) ontstaan: kunstmatig opgeworpen woonheuvels die ruimte boden aan een (groepje) boerderij(en).

In 47 n. Chr. bezocht een Romeinse officier dit terpenlandschap in Noord-Nederland. Hij maakte aantekeningen van wat hij zag en verwerkte deze later in zijn werk Naturalis Historia. Plinius de Oudere is de naam van deze officier. Hieronder een fragment uit dit ooggetuigenverslag van hoog water van bijna tweeduizend jaar geleden:

Ik heb het leven geobserveerd van degenen die het moeten stellen zonder bomen of gewassen en mijn bewondering dwingt mij iets te zeggen over hun levenswijze. In het noorden heb ik bijvoorbeeld de zogenaamde Grote en Kleine Chauken [dit is: een volk ten oosten van de Friezen] gezien. Daar overspoelt de Oceaan in zijn ontzaglijke omvang tweemaal per etmaal met vaste tussenpozen een onafzienbare vlakte, zodat je je afvraagt wat het verborgen, onophoudelijk betwiste gebied nu eigenlijk is, land of zee. Daar woont een armzalig volk op hoge terpen en eigenhandig gebouwde stellages, die hun woningen doen uitsteken boven de hoogst bekende waterstanden. Wanneer de golven het omliggende land overspoelen, lijken de bewoners op zeelieden, maar als het water is geweken zijn het net schipbreukelingen. Dan jagen ze rondom hun hutten op de vissen die met het zeewater proberen te vluchten. Omdat ze geen vee kunnen houden, voeden zij zich - anders dan hun buren - niet met melk; en omdat het struikgewas in de wijde omtrek is weggespoeld, kunnen ze ook geen wild vangen. Uit riet en biezen vlechten zij touw waarvan ze weernetten knopen om te vissen. Ze drogen - meer in de wind dan in de zon - met de hand geschept slijk, en met turf verwarmen ze hun maaltijden en hun door de noordenwind verstijfde ledematen. Ze hebben geen andere drank dan regenwater, dat ze bewaren in kuilen op de voorhof van hun huizen. En deze mensen bestaan het - als ze tegenwoordig door de Romeinen worden overwonnen - te verklaren dat ze hun vrijheid hebben verloren! En zo is het maar net, want dikwijls straft het Noodlot mensen door ze in leven te laten!

(Plinius de Oudere, Naturalis Historia 16.1-4; vertaling J. Lendering (2010))

Meer weten?
- bespreking van de lage landen in de ogen van de Grieken en Romeinen op de website Livius van Jona Lendering

Archeologische ontdekking tijdens rondleiding Tresoar

Tijdens een bezoek van een derde klas van een Leeuwarder gymnasium gisteren aan de tentoonstelling '(G)OUD GELD: munten en handel in Romeins Fryslân' (Fries Museum en Tresoar) in Tresoar kwam een bijzondere vondst aan het licht. Een leerling vertelt dat hij zelf met een detector op pad gaat, en hij laat enkele van zijn vondsten zien aan Evert Kramer (conservator archeologie - Fries Museum).

Twee brokjes lood trekken de extra aandacht van Evert Kramer. De twee brokjes lijken haastig gegoten slingerkogels uit de Romeinse tijd te zijn. Als de munitie opraakte, maakten Romeinse soldaten ter plekke nieuwe kogels door met een stok of (in dit geval) een duim gaatjes in de grond te maken en deze gaatjes vol te gieten met lood.

Er zijn exemplaren van dit soort slingerkogels gevonden in het legerkamp bij Velsen. Dit legerkamp wordt wel in verband gebracht met Castellum Flevum. Castellum Flevum is volgens de Romeinse geschiedschrijver Tacitus een korte tijd belegerd geweest door de Friezen in de zogenoemde Friezenopstand van 28 n. Chr. De haastig gemaakte slingerkogels van het legerkamp bij Velsen wijzen erop dat de Romeinen door een aanval overrompeld werden. Een aanval van de Friezen?

En de slingerkogels uit de rondleiding? Evert Kramer is in zijn nopjes met deze ontdekking: 'Ik heb in Friesland nog niet eerder een van deze slingerkogels gezien. Misschien is het wel een nieuwe vingerwijzing naar de Friezenopstand.'

Meer weten?
- de Friezenopstand (Tacitus, Annales, 4, 72-3) in vertaling (doorscrollen tot hoofdstuk 72)
- meer informatie over Castellum Flevum (Livius.org)

Familie van Alle Frisii?

Grafteksten van Friezen in Romeinse dienst
Foto: H. Bijlstra

28 n. Chr. Heel Noord-Nederland is veroverd door de Romeinen. Heel Noord-Nederland? Nee. Eén volk biedt dapper weerstand aan de Romeinen en maakt hen het leven bepaald niet gemakkelijk ...

Twee jaar geleden werd de website AlleFriezen gelanceerd, een samenwerkingsverband van Friese gemeentearchieven, het Streekarchivariaat Noord-Oost Friesland, het Historisch Centrum Leeuwarden en Tresoar. Hiermee kun je alle Friezen die zijn geboren, getrouwd en overleden in Friesland nazoeken. Op een avond heb ik zo mijn familie kunnen nasporen tot vóór 1811. En toen hield de website op.

Het is fantastisch om thuis op de bank met een laptop op schoot je eigen familie te kunnen nasporen. Maar het uitzoeken van de gegevens is het halve verhaal. Wat je niet uit de opsommingen van namen kunt herleiden, zijn de verhalen. Van mijn eigen familie weet ik er een paar, maar waar zijn al die andere verhalen gebleven? Die zou je ook willen bewaren, zodat namen personen worden.

In 'Ding 21a Genealogie 2.0' zijn verschillende sites die dat mogelijk maken. My Heritage is zo'n site. Heel makkelijk stel je je eigen stamboom samen en voeg je foto's en anekdotes toe. Om verhalen en onderzoeksgegevens bij elkaar te brengen, loopt er als ik het goed heb, in Tresoar nu een proef waarin studenten communicatie zijn gekoppeld aan genealogen om de familiegeschiedenis te schrijven. Zo geef je genealogie een gezicht.

Terug naar het trouwste en betrouwbaarste volk op aarde dat zo dapper weerstand bood aan de Romeinen. In 28 n. Chr. jagen de Frisii de Romeinen weg uit Fries grondgebied. Niet meer terugkomen, a.u.b! Zijn deze dappere Frisii mijn voorouders? Nee, helaas. In de vierde en vijfde eeuw raakt het woongebied van de Frisii ontvolkt. Het nieuwe volk dat zich hier vervolgens vestigt, neemt de naam van het gebied aan. De verhalen over de Frisii kan ik helaas niet toevoegen aan míjn stamboom.