Muze op Dinsdag: crisis in het Romeinse Rijk

Bronzen munt met portret van keizer Diocletianus
(foto: Classical Numismatic Group, Inc.; bron: Wikimedia Commons)

Het is (financiële) crisis in Europa. Komt er een neuro en een zeuro? Krijgen we een Europa van twee snelheden (eurozone en Europese Unie)? Het oude Europa heeft wel eens vaker een crisis meegemaakt. Aan het eind van de derde eeuw n. Chr., bijvoorbeeld. Toen zocht men de oplossing onder andere in staatkundige hervormingen die de voorbode waren van een opsplitsing van het rijk. De Muze van Dinsdag deelt deze hervorming.

Het is tweede helft derde eeuw n. Chr. Het Romeinse Rijk is te groot om goed bestuurd te worden. Delen van het rijk scheiden zich af. Volken van buiten het rijk stormen het juist binnen. In de huidige opzet is het rijk moeilijk te verdedigen. Daarnaast zijn er ook burgeroorlogen, met meer dan vijftig keizers en tegenkeizers in minder dan vijftig jaar. En deze oorlogen kosten geld. Geld dat er niet was in een ongezonde economie. Hervormingen zijn noodzakelijk, niet alleen op het economisch gebied maar op op bestuurlijk gebied.

Keizer Diocletianus (keizer 284 - 305) komt met een pakket maatregelen. Een van deze maatregelen zijn staatskundige hervormingen. Diocletianus benoemt een Augustus voor het oostelijk deel en een voor het westelijk deel van het Romeinse Rijk. Deze Augustus neemt ieder een onderkeizer aan, de Caesar, die het bestuur van een deel van het rijk voor zijn rekening neemt. De Caesaeres zijn de aangewezen opvolgers van de Augusti. Zijn zij eenmaal Augustus, dan kiezen zij weer nieuwe Caesares. Zo ontstaat de tetrarchie, ofwel een 'vierheerserstelstel'. Het rijk wordt niet gesplitst: alle besluiten werden gepresenteerd als afkomstig van alle vier de leiders samen. Het systeem moet een einde maken aan onder andere de vele burgeroorlogen om de troonsopvolging.

Lang heeft deze tetrarchie het niet volgehouden. Op 1 mei 305 kondigen de Augusti Diocletianus en Maximianus hun aftreden aan. Hun Caesares worden de nieuwe Augusti met ieder weer een opvolger. Als in 306 Constantius, de nieuwe Augustus van het westen, komt te overlijden, roepen de troepen van Constantius zijn zoon Constantijn in plaats van de benoemde Caesar uit tot Augustus. Maximianus' zoon Maxentius eist een paar maanden later ook het keizerschap op. Een lange burgeroorlog tussen Constantijn en Maxentius is het gevolg die in 324 in het voordeel van Constantijn wordt beslist.

Constantijn wordt de nieuwe keizer. Hij handhaaft het systeem van het bestuur van het rijk in vier delen en sticht naast Rome een nieuwe hoofdstad: Constantinopel. De eerste tekenen voor een tweedeling van het Romeinse Rijk zijn zichtbaar.

Muze op Maandag: bezuinigen met een plan

Deel van het prijsedict van keizer Diocletianus
Bron: Wikimedia Commons

Woensdag 22 juni staat rood omcirkeld in menig agenda in Friesland. Op die dag presenteren de Gedeputeerde Staten van Friesland de voorstellen voor bezuinigingen. Ook voor Tresoar wordt dit een belangrijke dag. In de late oudheid had men zo eigen ideeën om de economie er weer boven op te krijgen. En één keizer had een plan. Muze op Maandag zoekt het uit.

De derde eeuw was een onrustige tijd met veel (burger)oorlogen. De vele oorlogen kostten de staat handenvol met geld. Geld dat er niet was. De belastingopbrengst was niet voldoende om aan de kosten voor oorlogvoering te voldoen. En belastingen die werden geheven, werden maar moeilijk geïnd. Om toch geld te krijgen, maakte men geld. Maar dit maakte het probleem alleen maar groter. De productiviteit nam af en handel liep terug. Soldij werd niet uitbetaald, en dat zorgde er niet bepaald voor dat de soldaten beter gingen vechten ...

De keizers uit deze periode waren de zogeheten soldatenkeizers: legeraanvoerders die door de steun van 'hun' soldaten tot keizer werden uitgeroepen. Meer dan vijftig keizers en tegenkeizers heeft het Romeinse Rijk gekend tussen 235 en 284. Keizer Diocletianus (keizer 284-305) maakte hier een einde aan en voerde een staatshervorming door. Ook kwam hij met verschillende maatregelen die probeerden de economie gezond te maken, zoals een munthervorming in 294 en een systeem om de belastingheffing en -inning beter en effectiever te maken.

En Diocletianus had een plan: het prijsedict, ofwel het edictum de pretiis venalium rerum uit 301. Het plan bestond uit drie delen: het zette de waarde van koperen en bronzen munten vast en dreigde profiteurs en speculanten met de doodstraf. Als derde wilde Diocletianus voor het hele rijk maximum prijzen en -tarieven instellen voor een groot aantal goederen en diensten. Denk aan een maximumprijs voor producten als wol, wijn, kaas, marmer en voor diensten als kapper of kleermaker. Het edict kende een lijst van meer dan duizend producten.

Maar het edict werkte averechts. Het werkte zwarte handel in de hand, men stopte met produceren of men zocht toevlucht tot ruilhandel. Het leidde zelfs tot geweld. In 305 wordt het edict weer afgeschaft. Tijdens het regime van Constantijn de Grote (keizer 306 - 337) stabiliseert de economie weer.

* Update: 21 juni, 14.40 u.: de presentatie van de bezuinigingsvoorstellen van GS van de provincie Friesland is met een week uitgesteld